English version

Gunvant Shah is a famous writer of the Gujarati language. He has made a great contribution to the Gujarati language and literature. There is hardly any Gujarati reader who does not know his name. His writings on various subjects in simple and easy language are worth reading. His autobiographies are also of a distinct style, reflecting an understanding devoid of the “I” (ego). His thoughts on religion and spirituality are noble and inspiring. He had decided in his life that when he turned 50, he would leave whatever position or job he was doing and pursue his favorite work—“writing.” Today he is over 85 years old, and thirty-five years ago, he left his job as a college professor. At that time, he was offered a position up to that of a college dean, but he remained firm in his decision. As a result of that steadfastness, Gujarati literature received fine essays and books. When he announced this decision, that event certainly must not have been easy.

Amrutlal Vegad completed his studies at Shantiniketan and became an art professor in a city in Madhya Pradesh. He constantly felt that life shouldn’t just be about working as a professor. In his later years, he started a circumambulation (parikrama) of the Narmada River on foot. Whenever he got vacation, he would start the parikrama from one place and resume the next year from where he had finished. In this way, he completed a circumambulation of approximately 2,600 kilometers on his own terms. What was written as memories of that experience was published under the name “Saundaryani Nadi Narmada” (Narmada, the River of Beauty). It was translated into several languages. For this contribution, he was honored with the Sahitya Akademi Award in 2004. He undertook his last pilgrimage on foot at the age of 71. He performed this parikrama many times, doing it differently from the so-called traditional rules of parikrama. Many might have said that a parikrama shouldn’t be done this way and that spiritual merit (punya) wouldn’t be gained. But what he gained, and the experience others had through him, was perhaps greater than merit itself.

If you look around, you will find many (countless) such examples—from the present and from the past—which, from society’s perspective, might not seem practical, might look like crazy decisions, or might seem foolish; yet humans have taken such decisions over time. There are many examples of individuals who managed to hold on with a firm mind even in terrible circumstances. If you ever find the time, the book “Man’s Search for Meaning” is worth reading. It is a prime example of how a human being can endure through immense suffering.

If you ask almost any human being on Earth, the answer will mostly be that if they had their way, they would do what they love. Most people in the world do not want to do a job. No matter what kind it is or what position it holds, they do not like it. A routine has to be followed for 35–40 years, in which at least 10–12 hours of their day are spent away from loved ones, following a routine whether they like it or not. This applies not just to jobs, but to business as well. Sitting at a shop, unable to leave the counter, 16 hours of the day get consumed there. Eventually, life becomes such that if one does not follow that kind of routine, restlessness sets in, and it feels as though a crime has been committed.

So why does a human being constantly want to follow a routine, a pattern—continuing to do what they do not like? They want to live. They watch many reels, videos, read, and constantly wish to go to a place and a time where they can find peace, engage in activities they enjoy, and rest. If people are asked, most will say they want to do something else, but they have to do this—it is a compulsion, a responsibility. This word “responsibility” may seem small, but it has consumed the precious years of many a person’s life.

Many reasons can be given for behaving this way, but at its root, one major reason is that since birth, a human being has been conditioned—knowingly or unknowingly—in such a way that if they step out of a pattern, the system will try to stop them from doing so. Or, most importantly, their beliefs, intellectual capacity, perspective, and upbringing themselves prevent them from doing so. Society and external factors come later.

And this is not just with one person; this has been happening continuously ever since social life was created. In a way, a “fear of freedom” was subtly instilled. Humans began to feel that if they stayed outside a practice or predefined rules, they wouldn’t remain relevant in life and society. And the fear of the future—“what will happen next?”—such factors were continuously taught from birth. This is not about any single country or society. At any point in time, there are instances where society or a nation has put people to death for their distinct thoughts or actions. “Giordano Bruno” was one such name who, in the year 1600 AD, was burned alive in broad daylight by the authorities simply because he supported scientific research stating that the universe is infinite.

So this “fear of freedom” has been subtly programmed into human beings, and a subconscious fear has been instilled that along with freedom come options and choices, requiring countless decisions at every step. One mistake can ruin a person and push them into darkness. This fear has taken such deep root in humans that on their way to work from home, they forget to look at the flying birds, forget to hear their chirping, and forget to observe the joyful events occurring every moment in nature.

To emerge from this, the beginning requires consciously and witness-like observing these limitations; such a perspective needs to be cultivated. Decisions, choices, or options will come later. Awareness itself will lead toward freedom.

Essence
Awareness itself is the first doorway to freedom. The moment we question our own beliefs, the journey of making true choices begins.

a Gem of Wisdom
Once, George Santayana was delivering a lecture in a classroom at Harvard. Suddenly, he heard the call of a cuckoo. When he heard that call again, he stopped mid-sentence in what he was teaching and told the students, “Spring is calling me, I must go.” Leaving the lecture incomplete, he walked out. People saw him leaving the classroom for the last time, and after that, no one ever saw him teaching again.

---

Gujarati version

ગુણવંત શાહ ગુજરાતી ભાષાના પ્રખ્યાત લેખક છે. તેમનું ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યમાં મોટું પ્રદાન રહ્યું છે. ગુજરાતી વાંચનાર કદાચ જ કોઈ એવું હશે જે તેમનું નામ નહીં જાણતું હોય. સાદી, સરળ ભાષામાં વિવિધ વિષયો ઉપર તેમના લખાણો વાંચવા જેવા છે. તેમની આત્મકથાઓ પણ એક અલગ જ પદ્ધતિની અને “હું” આવ્યા વગરની સમજનું પ્રતિબિંબ બતાવનારી છે. તેમના ધર્મ અને અધ્યાત્મ પરના વિચારો ઘણા જ ઉમદા અને પ્રેરણાદાયી છે. તેમણે જીવનમાં નક્કી કર્યું હતું કે 50 વર્ષના થશે એટલે જે પણ કક્ષાએ તેઓ નોકરી કરતા હશે તે છોડી દેશે અને પોતાનું ગમતું કાર્ય — “લખવાનું” — કરશે. આજે તેમની ઉંમર 85 વર્ષની ઉપર છે અને પાંત્રીસ વર્ષ પહેલાં તેમણે કોલેજના પ્રોફેસરની નોકરી છોડી હતી. તેમને ત્યારે કોલેજના ડીન બનવા સુધીનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો, પણ તેઓ પોતાના નિર્ણયમાં અડગ રહ્યા. એ અડગતાના પરિણામે ગુજરાતી સાહિત્યને ઉત્તમ પ્રકારના નિબંધો અને પુસ્તકો પ્રાપ્ત થયા. જ્યારે તેમણે આ નિર્ણય જણાવ્યો હશે ત્યારે એ ઘટના સહજ તો નહીં જ બની હોય.

અમૃતલાલ વેગડે શાંતિનિકેતનમાંથી અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો અને મધ્યપ્રદેશના એક શહેરમાં આર્ટના પ્રોફેસર થયા. તેમને સતત થયા કરતું હતું કે ખાલી પ્રોફેસરની નોકરી કરી લેવી એવું જીવન ન હોવું જોઈએ. તેમણે પાછલી ઉંમરમાં નર્મદાની પગપાળા પરિક્રમા શરૂ કરી. જ્યારે તેમને વેકેશન મળે ત્યારે એક જગ્યાએથી પરિક્રમા ચાલુ કરે અને જ્યાં પૂર્ણ કરે ત્યાંથી બીજા વર્ષે ફરી ચાલુ કરે. આવી રીતે તેમણે અંદાજે 2600 કિલોમીટરની પ્રદક્ષિણા પોતાની રીતે કરી. એ અનુભવના સંભારણારૂપે જે લખાયું તે “સૌંદર્યની નદી નર્મદા” નામે પ્રકાશિત થયું. તે કેટલીય ભાષાઓમાં રૂપાંતરિત થયું. તેમના આ યોગદાન બદલ 2004માં તેમને સાહિત્ય અકાદમીથી નવાજવામાં આવ્યા. તેમની છેલ્લી પગપાળા યાત્રા તેમણે 71 વર્ષની ઉંમરે કરી. તેમણે ઘણી વાર આ પરિક્રમા કરી. કહેવાતા પરિક્રમાના નિયમોથી જુદી રીતે કરી. ઘણાએ કહ્યું હશે કે આવી રીતે પરિક્રમા ન થાય, પુણ્ય પ્રાપ્ત ન થાય. પણ તેમને જે પ્રાપ્ત થયું અને તેમના થકી બીજાને જે અનુભૂતિ થઈ તે કદાચ પુણ્યથી વિશેષ હતી.

જો તમે આજુબાજુ જોશો તો આવા ઘણા બધા (અગણિત) ઉદાહરણો તમને મળશે. વર્તમાનમાંથી મળશે. ભૂતકાળમાંથી મળશે. જે સમાજની દૃષ્ટિએ કદાચ વ્યવહારુ ન હોય, ગાંડા નિર્ણયો લાગે, મૂર્ખામી લાગે; પણ એવા નિર્ણયો સમયાંતરે મનુષ્યોએ લીધા છે. ખૂબ ખરાબ પરિસ્થિતિમાં પણ વ્યક્તિ મક્કમ મનથી ટકી શક્યો હોય તેવા ઘણા ઉદાહરણો છે. જો ક્યારેય પણ સમય મળે તો “મેન્સ સર્ચ ફોર મીનિંગ” પુસ્તક વાંચવા જેવું ખરું. એ એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે કે એક મનુષ્ય પુષ્કળ યાતનાઓમાં પણ કેવી રીતે ટકી શકે છે.

પૃથ્વી પર તમે કોઈ પણ મનુષ્યને પૂછશો તો મોટા ભાગે એવો ઉત્તર પ્રાપ્ત થશે કે જો તેનું ચાલે તો જે તેને ગમે છે તે કરે. દુનિયાના મોટાભાગના લોકોને નોકરી નથી કરવી હોતી. જેવી પણ હોય, ગમે તેવો હોદ્દો હોય, નથી ગમતી. એક નિત્યક્રમ અનુસરવાનો થાય 35-40 વર્ષ સુધી, જેમાં તેના રોજના ઓછામાં ઓછા 10-12 કલાક સ્વજનોથી દૂર રહેવામાં ગયા હોય. એક નિત્યક્રમને ગમતા કે અણગમતા અનુસરવાનું આવ્યું હોય. આ ફક્ત નોકરી માટે નહીં, વેપાર માટે પણ લાગુ પડે છે. દુકાન ખોલીને બેઠા હોય, ગલ્લો છોડીને ન જઈ શકે; ત્યાં તો દિવસના 16 કલાક હોમાઈ ગયા હોય. પછી તો જીવન એવું થઈ ગયું હોય કે એ પ્રકારનો નિત્યક્રમ ન અનુસરે તો બેચેની થાય, લાગે કે કંઈક ગુનો થઈ ગયો છે.

તો મનુષ્ય સતત એક નિત્યક્રમને, એક પેટર્નને કેમ સતત અનુસરવા માંગે છે? જે નથી ગમતું છતાં કેમ કરે રાખે છે? તેને જીવવું છે. તે એવી ઘણી રીલ્સ જુએ છે, વિડિયો જુએ છે, વાંચે છે અને સતત ઈચ્છે છે કે તે એવી જગ્યાએ જાય, એવા સમયમાં જાય જ્યાં તેને શાંતિ મળે, એની ગમતી પ્રવૃત્તિ કરે, આરામ કરે. જો લોકોને પૂછવામાં આવે તો મોટા ભાગના લોકો એમ કહેશે કે મારે કંઈક બીજું કરવું છે, પણ આ કરવું પડે છે — મજબૂરી છે, જવાબદારી છે. આ “જવાબદારી” શબ્દ ભલે નાનો લાગે, પણ ભલભલા મનુષ્યોના જીવનના અમૂલ્ય વર્ષો ખાઈ ગયો છે.

આવી રીતે વર્તવાના ઘણા કારણો આપી શકાય, પણ મૂળમાં એક મહત્વનું કારણ એવું છે કે મનુષ્યને જન્મ થયો ત્યારથી એવી રીતે તેને જાણતા-અજાણતા કેળવવામાં આવ્યો છે કે જો એક પેટર્નમાંથી એ બહાર પડે તો સિસ્ટમ તેને તેમ કરતો રોકવાની કોશિશ કરશે. અથવા તો સૌથી મહત્વની ઘટના રૂપે — એની માન્યતાઓ, વૈચારિક શક્તિ, દૃષ્ટિકોણ અને એનો ઉછેર જ તેને એમ કરતો રોકે છે. સમાજ અને બાહ્ય પરિબળો તો પછી આવે છે.

અને આ એક વ્યક્તિ સાથે નથી; આ નિરંતર થતું આવ્યું છે જ્યારથી સામાજિક જીવનનું સર્જન થયું. એક રીતે સ્વતંત્રતાનો ડર (“ફીઅર ઓફ ફ્રીડમ”) સુષુપ્ત રીતે આપવામાં આવ્યો. માણસને લાગવા લાગ્યું કે જો તે એક પ્રથા કે પૂર્વનિર્ધારિત નિયમોથી બહાર રહેશે તો તે જીવનમાં અને સમાજમાં સુસંગત નહીં રહે. અને ભવિષ્યનો ડર — “કે પછી શું થશે?” — એવા ઘણા પરિબળો સતત સમયાંતરે જન્મથી જ શીખવાડવામાં આવ્યા. આ કોઈ એક દેશ કે સમાજની વાત નથી. કોઈ પણ સમયે, સમાજ કે દેશમાં એવા લોકોને સમાજે કે દેશે તેમના અલગ વિચારો કે કાર્યો માટે મોતને ઘાટ ઉતાર્યા હોય તેવા દાખલા છે. “જિયોર્દાનો બ્રૂનો” એવું એક નામ હતું, જેને ઈસવી સન 1600માં ભરે બજારે સત્તાધીશો દ્વારા જીવતો સળગાવી દેવામાં આવ્યો હતો, એટલા માટે કે તેણે બ્રહ્માંડ અનંત છે એવા વૈજ્ઞાનિક સંશોધનને સહયોગ આપ્યો હતો.

તો આ “સ્વતંત્રતાનો ડર” (“ફીઅર ઓફ ફ્રીડમ”) સુષુપ્ત રીતે મનુષ્યમાં પ્રોગ્રામ્ડ કરવામાં આવ્યો છે અને એક સુષુપ્ત ડર નાખવામાં આવ્યો છે કે ફ્રીડમની સાથે આવતા વિકલ્પો અને પસંદગીઓ માટે તેમને અગણિત નિર્ણયો ડગલે ને પગલે લેવા પડશે. એક ભૂલ બરબાદ કરી શકે છે અને અંધકારમાં ધકેલી શકે છે. આ ડર માણસમાં એવી રીતે ઘર કરી ગયો છે કે ઘરથી કામે જતા રસ્તામાં ઊડતા પક્ષીઓને જોવાનું ભૂલી ગયો છે, તેમનો કલરવ સાંભળવાનું ભૂલી ગયો છે, કે પ્રકૃતિમાં હર ક્ષણે બનતી આનંદની ઘટનાઓને જોવાનું ભૂલી ગયો છે.

આમાંથી ઊગરવા માટેની શરૂઆત સભાનપણે, સાક્ષીભાવે આ મર્યાદાઓને જોવાની જરૂર છે, એવી દૃષ્ટિ કેળવવાની જરૂર છે. નિર્ણયો, પસંદગીઓ કે વિકલ્પો તો પછી લેવાના આવશે. સભાનતા જ સ્વતંત્રતા (ફ્રીડમ) તરફ લઈ જશે.

સારતત્ત્વ
સભાનતા જ સ્વતંત્રતાનો પ્રથમ દ્વાર છે. જે ક્ષણે આપણે પોતાની માન્યતાઓને પ્રશ્ન કરીએ છીએ, તે ક્ષણે સાચી પસંદગી કરવાની શરૂઆત થાય છે.

રત્નકણિકા
એક વખત જ્યોર્જ સેન્ટાયાના હાર્વર્ડમાં ક્લાસરૂમમાં લેક્ચર આપી રહ્યા હતા. અચાનક તેમને કોયલનો ટહુકાર સંભળાયો. જ્યારે ફરીથી તેમને એ ટહુકાર સંભળાયો, ત્યારે તેઓ જે ભણાવી રહ્યા હતા તે વાક્ય પણ અધવચ્ચે મૂકી વિદ્યાર્થીઓને કહ્યું, “મને વસંત બોલાવે છે, મારે જવું પડશે.” અને લેક્ચર અધૂરું મૂકીને નીકળી પડ્યા. લોકોએ તેમને છેલ્લી વાર ક્લાસમાંથી નીકળતા જોયા અને પછી ક્યારેય પણ કોઈએ તેમને શીખવતા જોયા નહીં.

---

Thus said Dinesh Gajjar
Published at 01:33 am, July 27th 2026 from Home, Sarvodaya Anand