साने गुरुजींनी आईच्या महिमेवर संपूर्ण पुस्तक “श्यामची आई” लिहिले, आणि तरीही त्यांनी म्हटले की मी पूर्ण न्याय देऊ शकलो नाही. संस्कृतमध्ये एक श्लोक आहे — “पुत्रः कुपुत्रः भवति, माता कुमाता न भवति.” पुत्र कुपुत्र होऊ शकतो, पण माता कुमाता होत नाही. ज्या घटनांमध्ये आईला दोषी ठरवले जाते, त्यामध्येही बहुतांश वेळा आईचा हेतू आपल्या मुलाला उत्तम जीवन देण्याचाच असतो. रामायणातही सामान्य बुद्धीने आपण कैकेयीला दोष देऊ, पण आपल्यालाही माहीत आहे की तिचा उद्देश आपल्या मुलाला राजसिंहासन मिळवून देण्याचा होता — ही वेगळी गोष्ट की तिची विचार करण्याची क्षमता एका मर्यादित वर्तुळात बांधलेली होती.

असो, आज मला येथे जे लिहायचे आहे, ती माझ्या आयुष्यातील एक घटना आहे.

तो साधारण १९८४ चा काळ होता आणि शहर होते नाशिक. माझे वय सात-आठ वर्षे असावे. आम्ही इंदिरा नगरमध्ये राहत होतो. तिथे सगळे स्वतंत्र बंगल्यांमध्ये राहत असत, जे चारही बाजूंनी मोकळे असत. बंगला म्हणजे काही मोठा नव्हे — एक खोली आणि स्वयंपाकघर किंवा कदाचित 1 BHK — पण खोल्या, स्वयंपाकघर, व्हरांडा आणि ओसरी मोठी असायची. एका छताखाली आम्ही जवळजवळ आठ जण राहत होतो. ते भाड्याचे घर होते. त्या वेळी आमच्याकडे टेलिव्हिजन नव्हता आणि मनोरंजनाची साधनेही कमी होती. इंदिरा नगरमधील ओपन थिएटरमध्ये वार्षिक कार्यक्रम होत असत, ज्यात सोसायटीतील लोक भाग घेत असत. अशाच एका प्रसंगी माझ्या आईने एका बालकवितेसाठी माझे नाव नोंदवले होते. त्यात मला नृत्याच्या काही सोप्या हालचाली करायच्या होत्या. त्या हालचाली माझ्या आईनेच मला शिकवल्या होत्या.

माझी आई स्वतःही कलाकार होती आणि उत्तम नृत्यांगना होती. तिचे अनेक गुण माझ्या मोठ्या भावात आणि बहिणीत आले आहेत. ती स्वतः तरुण असताना आपल्या माहेरी (जामनगरला) अनेक सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये भाग घेत असे. मग ते नृत्य असो, चित्रकला असो, रांगोळी असो किंवा अभिव्यक्तीला वाव देणारी कोणतीही कला असो — माझी आई कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात त्यात भाग घेत असे आणि मर्यादित साधनांमध्येही उत्कृष्ट सादरीकरण करत असे.

माझ्यासाठी तिने अनेक दिवस मेहनत करून एक पोशाखही तयार केला. घरातील सगळ्यांच्या सोयींचा विचार करून, कोणालाही त्रास होऊ नये म्हणून ती रात्री जागून हे काम करत असे. त्याशिवाय तिने मला एक अतिशय सोपी कविता शिकवली. मी ती शिकलो आणि मला मजा येत असल्यामुळे दिवसभर माझ्या पद्धतीने आनंदाने तिचा सराव करत असे. घरातील मंडळीही त्याचा आनंद घेत असत.

ज्या रात्री माझे सादरीकरण होणार होते, त्या वेळी तिने स्वतः तयार केलेला पांढरा पोशाख मला घातला आणि मला रंगमंचाच्या मागे नेले. मी तयार होतो. माझे नाव पुकारले गेले आणि मम्मीने मला सांगितले, “जा, कविता म्हण आणि तुला जशा स्टेप्स येतात तशा कर.” मी रंगमंचावर गेलो, पण समोर इतके सारे प्रेक्षक पाहून घाबरलो. मला आठवते की तो पोशाखही अंगाला टोचू लागला होता. मी जसा धावत तिकडे गेलो, तसाच परत धावत आलो. माईक अगदी माझ्यासमोर होता. ना कवितेचे सादरीकरण केले, ना नृत्याच्या हालचाली केल्या. फक्त “मला टोचतंय” असे सांगून परत आलो.

मला तीन वेळा पाठवले गेले आणि तिन्ही वेळा मी तेच केले. हो, माझा पोशाख इतरांपेक्षा उठून दिसत होता आणि लोक त्याच्याकडे पाहत होते. कदाचित माझ्या पोशाखामुळे माझ्याकडून काहीतरी विशेष पाहायला मिळेल, अशी त्यांची अपेक्षा वाढली असेल. पण मला वाटते की ते निराश झाले असतील.

मी सादरीकरण करू शकलो नाही आणि मला पोशाख टोचत असल्याचे सांगितल्यावर तिने रंगमंचाच्या मागेच माझे कपडे बदलून दिले. ना मारहाण, ना राग, ना एक शब्द, ना कोणताही उपदेश. मला अंधुकसे आठवते, कदाचित तिने मला मिठी मारली होती. अशा प्रकारे सार्वजनिक रंगमंचावरील माझ्या आयुष्यातील पहिला अनुभव संपला.

त्यानंतरही आयुष्यात अनेक प्रसंग आले आणि गेले. अनेक वाईट परिस्थिती आल्या आणि निघून गेल्या. तिची तब्येत चांगली असेपर्यंत मी तिच्याकडे जात असे आणि म्हणत असे, “हे घडले आहे, पण यातून पुढे जाण्याचा मार्ग सापडत नाही.” ती म्हणायची, “घरातील देवघरात जाऊन प्रार्थना कर, मीसुद्धा करेन.” आणि ती अनुष्ठान करत असे. अनेकदा तर खूप उशिरा कळायचे की तिने केलेले अनुष्ठान याच गोष्टीसाठी होते. पण बहुतेक वेळा कळतच नसे. आम्ही नंतर विचारतही नसू, कारण आम्हाला माहीत होते की तिला सांगायचे असेल तर ती स्वतः सांगेल.

ती ही अनुष्ठाने केवळ आमच्यासाठी करत नव्हती. ती कोणासाठीही करत असे. कुणी फक्त सांगितले की काही त्रास आहे, तुम्ही प्रार्थना करा, तरी ती प्रार्थना करत असे; अगदी अनुष्ठानही करत असे. कदाचित लोकांचाही तिच्या प्रार्थनांवर विश्वास होता आणि तिच्या प्रार्थना फलद्रूप होतात, अशी त्यांची श्रद्धा होती.

ती फार शिकलेली नव्हती. त्या काळानुसार ती अकरावीपर्यंत शिकली असावी, कदाचित. तिच्यातही माणसाच्या स्वाभाविक मर्यादा होत्या. मला वाटते की ती जितकी आध्यात्मिक जीवनाला अनुरूप होती, तितकी भौतिक जीवनाशी सुसंगत नव्हती. पण तिचे मन दुसऱ्यांचे दुःख पाहून दुःखी होणारे होते. तिचे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व घडण्यात गरिबीचा मोठा वाटा होता. आयुष्याचा बराच मोठा भाग अभावात गेला, तरीही दुसऱ्यांना फसवण्याची वृत्ती तिच्यात नव्हती. मानवी जीवनातील मूलभूत मूल्ये आमच्यात रुजवण्याचा तिने प्रयत्न केला होता. मला आठवते, एकदा भूकंपात अनेक लोकांनी आपले प्राण गमावले होते, तेव्हा तिने आम्हाला गीतेचा पंधरावा अध्याय (पुरुषोत्तम योग) वाचायला सांगितला होता.

पण आज हे सगळे लिहिताना त्या साऱ्या घटना, अडचणी, वेदना, संघर्ष, गरिबी, ईश्वराप्रती असलेली अतूट श्रद्धा, आमच्यावरचा अढळ विश्वास आणि लोकांची दुःखे स्वतःची समजून ती आपल्यावर घेण्याची तिची वृत्ती — हे संपूर्ण आयुष्य माझ्या डोळ्यांसमोरून जात आहे.

काय लिहावे आणि काय लिहू नये? साने गुरुजी खरेच म्हणत होते. आईबद्दल लिहिणे खूप कठीण आहे. कोणालाही आपल्या आईबद्दल लिहिणे कठीणच असते.

ती आई आता नाही. ती आता देहाने आपल्यात नाही — १५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी पहाटे तिने देहत्याग केला आणि आम्ही खचून गेलो.

आता तिचे प्रसंग आणि आठवणीच उरतील, जोपर्यंत आम्ही त्या विसरत नाही तोपर्यंत.

सारतत्त्व

माझ्यामध्ये थोडीफार वाचनाची आवड निर्माण झाली असेल, तर त्याचे श्रेय वडिलांना जाते. आणि जर मी थोड्याफार गोष्टी सांगू शकत असेन, तर त्या कलेचे आणि कल्पनाशक्तीचे संपूर्ण श्रेय माझ्या आईला जाते. ती खूप छान कथाकथन करणारी होती. तिची कल्पनाशक्ती विलक्षण होती.

रत्नकणिका

एकदा असे झाले की घरी पाहुणे आले आणि घरात एक रुपयाही नव्हता. वडील घरी नव्हते. ते कामानिमित्त बाहेरगावी गेले होते. पाहुणे आले होते, त्यांना काही ना काही खायला द्यायलाच हवे होते. घरात खाण्यासाठी फक्त बटाटे होते.

आईने बटाट्याची सुकी भाजी केली, बटाट्याचाच शिरा बनवला आणि ताक दिले. पाहुणे खात गेले आणि पदार्थांची स्तुती करत गेले. त्यांना कळलेच नाही की सगळे पदार्थ फक्त बटाट्यापासूनच बनवले होते.

आम्ही मुले एकमेकांकडे पाहत राहिलो आणि मनात खूप संकोच वाटत होता की आता हे गुपित उघड होईल — पण तो प्रसंग सुखरूप पार पडला.

नंतर तर हा विनोद बराच काळ चालत राहिला की बरे झाले घरात बटाटे होते, गवार नव्हती; नाहीतर आईने गवारीची भाजी आणि तिचाच शिराही बनवला असता!

गरिबीत हसण्या-खेळण्याशिवाय मनोरंजनाची दुसरी साधने तरी कुठे होती!

---

Thus said Dinesh Gajjar
Published at 11:00 pm, Mon Oct 19th 2026 from Ahmedabad, Gujarat, India.