एकदा असे झाले की एक मांजराचे पिल्लू द्राक्षांच्या वेलीजवळ आले. त्याला भूक लागली होती, म्हणून त्याने विचार केला की उडी मारून द्राक्षांचा एक घड तोडून घेऊ. आता पिल्लाची उंची कमी होती. त्याने अनेक वेळा उड्या मारल्या, पण त्याला द्राक्षांपर्यंत पोहोचता आले नाही. म्हणून त्या कोल्ह्याप्रमाणेच द्राक्षे आंबट आहेत असे म्हणत ते निघून गेले. निघून गेले?

नाही. त्याने विचार केला की कोल्ह्याने तर त्यानंतर प्रयत्नच केला नव्हता. आपण दुसरा काहीतरी मार्ग शोधायला हवा. म्हणून मांजराच्या पिल्लाने आजूबाजूला पडलेले छोटे दगड गोळा करायला सुरुवात केली आणि त्यांचा एक ढीग तयार केला. ते त्या ढिगावर चढले आणि उडी मारली. आता आपण द्राक्षांच्या घडापर्यंत पोहोचू, तो पकडून तोडू आणि खाली आणू, असे त्याला वाटले.

पण झाले असे की दगडांच्या ढिगावरून उडी मारल्यामुळे ते आधीपेक्षा जास्त उंच गेले खरे, पण तरीही द्राक्षांच्या घडापर्यंत पोहोचू शकले नाही आणि खाली पडले. त्याने पुन्हा प्रयत्न केले, पण तरीही त्याला यश आले नाही. आता काय करावे?

पुन्हा त्याच्या मनात एक विचार आला. उडी मारण्याऐवजी एखादी फांदी घेऊन दगडांच्या ढिगावर चढावे आणि ती फांदी पुढे करून द्राक्षांचा घड पकडावा. म्हणजे कदाचित द्राक्षांचा घड खाली पाडता येईल. म्हणून त्याने फांदी शोधायला सुरुवात केली. त्याला स्वतः उचलता येईल अशी एक छान फांदी मिळाली. त्याने ती तोंडात धरली, छोट्या दगडांच्या ढिगावर चढले आणि फांदीच्या साहाय्याने द्राक्षांचा घड पकडण्याचा प्रयत्न केला.

दोन-तीन प्रयत्नांनंतर द्राक्षांचा एक छान घड फांदीत अडकला आणि ओढल्यामुळे जमिनीवर पडला. आता? मांजराच्या पिल्लाने द्राक्षे खाल्ली का?

नाही, कारण ती तर धुळीत पडली होती ना! त्यामुळे त्यांना धूळ लागली होती आणि ती स्वच्छ करणे आवश्यक होते. मग ते पिल्लू द्राक्षांचा घड उचलून जवळच्या नदीच्या काठावर घेऊन गेले आणि पाण्यात धुऊन पहिलं द्राक्ष तोंडात टाकलं.

अहाहा… काय द्राक्षं होती! इतकी गोड, इतकी मऊ आणि इतकी चविष्ट की त्यांची चव आयुष्यभर लक्षात राहावी. काय द्राक्षं होती ती!

आता त्या पिल्लाच्या चेहऱ्यावरील आनंद, द्राक्षांच्या चवीचा आनंद आणि तृप्तीची ढेकर पाहून तिथे उभी असलेली इतर पिल्लेही उत्सुक झाली. ती घाईघाईने त्याच्याजवळ आली आणि म्हणाली, “आम्हालाही द्राक्षे खायची आहेत.”

तेव्हा त्या पिल्लाने सांगितले, “चला, आपण सगळे मिळून द्राक्षे तोडू, धुऊ आणि खाऊ.”

म्हणून सगळी पिल्ले पुन्हा द्राक्षांच्या वेलीजवळ आली. आता पहिल्या पिल्लाला द्राक्षे कशी तोडायची हे माहीत झाले होते, पण यावेळी खाणाऱ्यांची संख्या जास्त होती. आता काय करायचे?

एका फांदीच्या साहाय्याने वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन द्राक्षे तोडणे शक्य नव्हते. पुन्हा ठिकठिकाणी दगडांचे ढीग तयार करावे लागले असते.

म्हणून मांजराच्या पिल्लाने इतर पिल्लांना सांगितले, “आता आपण सगळे मिळून पिल्लांचा एक मनोरा (पिरॅमिड) तयार करू. जो सर्वात वर असेल तो द्राक्षे तोडून खाली टाकेल.”

सर्व पिल्लांनी एक वर्तुळ तयार केले. त्यावर चढून दुसरे वर्तुळ तयार केले. असे एकावर एक चढत ते द्राक्षांच्या घडांपर्यंत पोहोचले आणि त्यांनी अनेक घड तोडून खाली जमिनीवर टाकले.

मग काय! सगळी पिल्ले पुन्हा नदीच्या काठावर गेली, द्राक्षे पाण्याने धुऊन खाऊ लागली. सगळ्यांनी इतकी मजा केली की काय सांगावे!

त्यानंतर सगळी पिल्ले पुन्हा द्राक्षांच्या वेलीजवळ आली आणि तिच्या सावलीत झोपली. आता त्यांनी मेहनतही केली होती आणि छान जेवणही केले होते. त्यामुळे त्यांना इतकी छान झोप आली की सगळी गाढ झोपी गेली.

आता द्राक्षांच्या वेलीने पाहिले की सूर्याची किरणे त्या पिल्लांवर पडू लागली आहेत. त्यामुळे त्यांची झोपमोड झाली तर? म्हणून द्राक्षांच्या वेलीने भरपूर पानांनी भरलेल्या आपल्या फांद्या पसरवल्या आणि सूर्यप्रकाश अडवला. त्यामुळे पिल्लांवर पडणारे ऊन थांबले आणि ती संपूर्ण दुपार कोणत्याही व्यत्ययाशिवाय शांतपणे झोपली.

ही गोष्ट मी माझ्या मुलांना ५ नोव्हेंबर २०२६ च्या रात्री झोपवताना झोपण्यापूर्वीची गोष्ट म्हणून सांगितली होती.

काहींना ही गोष्ट मौलिक वाटेल, तर काहींना ती आधी कुठेतरी वाचल्यासारखी वाटेल. पण ही गोष्ट जुन्या कोल्हा आणि द्राक्षांच्या गोष्टीपासून प्रेरणा घेऊन पुढे विकसित झाली. मुलांशी संवाद साधत, त्या जुन्या गोष्टीला एका नव्या रूपात पुढे नेत मी ही गोष्ट सांगत गेलो.

असे नाही की मी रोज रात्री त्यांना गोष्ट सांगतो. कधी कधी दिवसभर ते खूप मस्ती करतात, तेव्हा मी त्यांना सांगतो, “मी त्या टेबलावर एक गोष्ट ठेवली होती, पण तुमची धम्माल पाहून घाबरून ती पळून गेली.”

अनेकदा मला घरी पोहोचायला उशीर होतो आणि मुलं गोष्ट ऐकण्यासाठी माझी वाट पाहत असतात. पण मी थकलेलो असतो, तेव्हा सांगतो, “आज मोठी गोष्ट काही मिळाली नाही. कदाचित आपण दोन मिनिटे हा श्लोक म्हटला तर एखादी छोटी गोष्ट मिळेल.”

असे सांगून मी त्यांना छोटीशी गोष्ट सांगतो.

दिवसभर मुलांच्या वागण्यात जे काही जाणवते, ते मी गोष्टीत अशा प्रकारे गुंफतो की त्यातून आनंदही मिळतो. आणि गोष्टीच्या नावाखाली प्रवचन द्यायचे नसते. मुलांना गोष्टी आवडतात. मुलांनाच का, मोठ्यांनाही गोष्टी आवडतात. म्हणूनच तर आपल्याकडे इतके कथाकार दिसतात.

जर कोणी असे सांगितले की व्यक्तीने कर्माच्या सिद्धांताचा विचार करून वागले पाहिजे, तर ते केवळ एक वाक्य ठरते. लोक ते ऐकतील आणि विसरून जातील. पण हाच विचार तुम्ही एखाद्या कथेत गुंफला, तर लोकांना तो लगेच समजेल आणि लक्षातही राहील.

त्यावर अमल करायचा की नाही, हे त्या व्यक्तीवर अवलंबून आहे. पण कथेमुळे काय योग्य आणि काय अयोग्य हे तरी तिला समजते. त्यानुसार वागायचे की नाही, हे पुढचे पाऊल आहे.

जीवनात एक गोष्ट खूप महत्त्वाची आहे. शिकलेली गोष्ट लक्षात राहिली पाहिजे. कारण ती लक्षात राहिली, तर निर्णय घेताना त्या शिकवणीचा उपयोग होतो.

तर मुद्दा असा आहे की एखाद्याला गोष्ट सांगायची असेल, ती प्रभावीपणे मांडायची असेल आणि त्यातून आपला विचार समजावून सांगायचा असेल, तर गोष्ट सांगण्याची ही कला कुठून शिकता येईल?

एक चांगला कथाकार होण्यासाठी तीन महत्त्वाचे गुण आवश्यक आहेत.

1. वाचन (किंवा निरीक्षण आणि ऐकण्याची कला).
2. गोष्ट सांगण्याचा सराव (प्रॅक्टिस).
3. कल्पनाशक्ती. एखाद्या व्यक्तीला वाचनाची आवड नसेल तरी चालेल, पण तिला निरीक्षण करता आले पाहिजे. आणि जर निरीक्षण करता येत नसेल, तर इतरांचे ऐकण्याची क्षमता असली पाहिजे. कारण या सर्व गोष्टींमधून तुम्हाला एखाद्या गोष्टीचे बीज मिळू शकते.

तुम्ही काही वाचले असेल, कोणाची कथा ऐकली असेल, एखाद्या व्यक्तीचे किंवा घटनेचे निरीक्षण केले असेल किंवा आजच्या काळानुसार एखादा चित्रपट, नाटक, मालिका किंवा रील पाहिली असेल, तर तुम्हाला गोष्टीसाठी विषयवस्तू नक्कीच मिळू शकते.

या बीजाचा पुढे विस्तार कसा करायचा, हे व्यक्तीच्या कल्पनाशक्तीवर अवलंबून असते. हा दुसरा गुण आहे. कारण त्या बीजाला आपल्या पद्धतीने पुढे नेण्यासाठी तुमची विचारशक्ती आणि कल्पनाशक्ती महत्त्वाची असते.

कोणी विचारेल की कल्पनाशक्तीशिवाय गोष्टीचा विकास होऊ शकत नाही का? या प्रश्नाचे उत्तर पुढे मिळेल.

एखाद्या व्यक्तीकडे गोष्ट असली, पण ती सांगण्याची कला नसेल, गोष्ट सांगताना अडखळत असेल, घाबरत असेल किंवा बोलताच येत नसेल, तर ती गोष्ट ऐकणाऱ्यांपर्यंत पोहोचू शकत नाही.

गोष्ट सांगण्यासाठी व्यक्तीने स्वतः सराव करणे आवश्यक आहे. हा तिसरा महत्त्वाचा गुण आहे. या सरावातून व्यक्ती एक चांगली कथाकार बनू शकते.

अनेक जण म्हणतात, “माझ्याकडे खूप छान गोष्टी आहेत, पण मला तुमच्यासारख्या सांगता येत नाहीत.”

पण मला असे सांगायचे आहे की तुम्ही माझ्यासारखी गोष्ट का सांगायची? तुम्ही तुमच्या पद्धतीने गोष्ट सांगायची आहे. अनुकरण करा, पण नक्कल करू नका. सराव केल्याने गोष्ट सांगण्याची कला अवगत होते. त्यासाठी व्यक्तीला त्यात रस असणे आवश्यक आहे. कारण कोणीही जन्मतः कथाकार नसतो.

जर एखाद्या व्यक्तीकडे हे तिन्ही गुण असतील, तर ती उत्तम कथाकार बनू शकते का? हो, नक्कीच बनू शकते. पण प्रभावी कथाकार होण्यासाठी अजून एक महत्त्वाचा गुण बाकी आहे.

मुळात हा गुण इतर सर्व गुणांपेक्षा अधिक महत्त्वाचा आहे. वर सांगितलेल्या तिन्ही गुणांपेक्षाही—वाचन, कल्पनाशक्ती आणि सराव यांच्यापेक्षाही—हा सर्वात महत्त्वाचा आहे.

आणि तो म्हणजे—मनापासून गोष्ट सांगणे.

जे काही सांगायचे आहे ते मनापासून सांगा. आपल्या संवेदना गुंफून सांगितलेल्या गोष्टी प्रभावी ठरतात.

अनेकदा असेही होते की कथाकाराकडे वर सांगितलेल्या गुणांपैकी एकही गुण नसतो, तरीही मनापासून सांगितलेली गोष्ट प्रभाव निर्माण करते.

अनेकदा (खरे तर बहुतांश वेळा) असे पाहायला मिळते की वर सांगितलेल्या तिन्ही गुणांच्या जोरावर कथाकार अतिशय प्रभावी गोष्ट सांगू शकतो, पण ती लोकांपर्यंत पोहोचत नाही. कारण कथाकार प्रेक्षकांच्या हृदयाला स्पर्श करू शकलेला नसतो.

तुम्ही आजूबाजूला पाहिलेत तर अशी अनेक उदाहरणे मिळतील. जोपर्यंत तुम्ही ऐकणाऱ्याच्या हृदयाला स्पर्श करू शकत नाही, तोपर्यंत बाकी सगळे व्यर्थ आहे. आणि मी या गुणाला सर्वांत वरचे स्थान देईन.

कारण ज्ञान, सराव आणि कल्पनाशक्ती प्रत्येक वेळी आपल्याकडे असतीलच असे नाही. पण जर एखादी गोष्ट भावनेच्या धाग्याने, मनापासून सांगितली असेल, तर ती समोरच्या व्यक्तीच्या मनावर कायमची कोरली जाईल.

पूर्वीच्या काळी आई आपल्या मुलांना गोष्टी सांगायची, तेव्हा तिला या सगळ्या गोष्टींचे ज्ञान नव्हते. तिला एवढेच माहीत होते की ही माझी मुले आहेत आणि त्यांना मला गोष्ट सांगायची आहे, जेणेकरून त्यांच्यामध्ये चांगल्या संस्कारांचे सिंचन होईल.

त्यासाठी ती आपला वेळ, विचार आणि संवेदना पूर्णपणे गोष्ट सांगण्यात गुंतवत असे.

मनापासून सांगितलेल्या या गोष्टी मुलांना अनेक वर्षे लक्षात राहतात.

तुम्ही पाहाल की मनापासून सांगितलेल्या गोष्टी, चित्रपट, नाटके, प्रवचने, कादंबऱ्या, लघुकथा इत्यादी किंवा वर्गात शिकवलेल्या गोष्टीसुद्धा व्यक्तीच्या मनावर दीर्घकाळ टिकून राहतात.

मनापासून (संवेदनशीलतेने) गोष्ट सांगण्याच्या या गुणाची अनेक जण नाट्यमय पद्धतीने गोष्ट सांगण्याच्या गुणाशी तुलना करतात. पण तसे नाही. हा फरक लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.

म्हणून ज्ञान, सराव, कल्पनाशक्ती आणि मनापासून सांगितलेल्या गोष्टी समोरच्या व्यक्तीपर्यंत नक्कीच पोहोचतात, मग ती व्यक्ती मोठी असो किंवा लहान मूल.

हा लेख माझ्या स्वतःच्या अनुभवांवर आधारित आहे. प्रभावी कथाकार होण्याचा हाच एकमेव मार्ग आहे, असे आवश्यक नाही. इतरांचे अनुभव वेगळे असू शकतात आणि इथे मांडलेल्या गोष्टी त्यांना मान्य नसतीलही. पण माझ्या अनुभवांच्या कसोटीवर तपासून तयार झालेला हा माझा सध्याचा दृष्टिकोन आहे.

सारतत्त्व

काही गोष्टी आपल्याला हसवतात, काही विचार करायला लावतात, तर काही अशा असतात ज्या दीर्घकाळ आपल्या सोबत राहतात.

कदाचित म्हणूनच आपल्या जीवनात पुस्तकांना एक विशेष स्थान आहे. प्रत्येक पुस्तक जणू एका नव्या जगाचे दार उघडते, जिथून आपण काहीतरी नवीन पाहू, समजू आणि अनुभवू शकतो.

अशाच काही विचारांचा आणि गोष्टींचा एक छोटासा संग्रह…

One Iota At a Time: 101 Fables.

कारण काही गोष्टी केवळ वाचण्यासाठी नसतात, तर त्या आयुष्यभर सोबत ठेवण्यासाठी असतात.

रत्नकणिका

“अन्न, निवारा आणि सहवास यानंतर, या जगात आपल्याला सर्वाधिक गरज गोष्टींची आहे.”

— फिलिप पुलमन

---

Thus said Dinesh Gajjar
Published at 7:53 pm, Sun Nov 8th 2026 from Ahmedabad, Gujarat, India.